ตอบสั้น ๆ: ถ้าขายฝากที่ดินเพื่อเกษตรกรรมหรือที่อยู่อาศัย และผู้ขายฝากเป็นบุคคลธรรมดา ผู้ซื้อฝากมีหน้าที่ต้องส่งหนังสือแจ้งวันครบกำหนดไถ่และจำนวนสินไถ่ให้ผู้ขายฝากรู้ล่วงหน้า ถ้าผู้ซื้อฝากไม่แจ้ง ผู้ขายฝากยังมีสิทธิไถ่ได้ต่ออีก 6 เดือนหลังครบกำหนด และถ้าผู้ซื้อฝากหลบเลี่ยงไม่ยอมรับเงิน ผู้ขายฝากนำเงินไปวางที่สำนักงานที่ดินได้ กรรมสิทธิ์กลับมาเป็นของผู้ขายฝากทันทีที่ชำระหรือวางสินไถ่ แต่ถ้าพ้นกำหนดทั้งหมดแล้วยังไม่ไถ่ ที่ดินตกเป็นของผู้ซื้อฝากเด็ดขาด

ขายฝากคืออะไร ต่างจากจำนองอย่างไร

ขายฝากคือการขายที่กรรมสิทธิ์โอนไปยังผู้ซื้อฝากทันที แต่ผู้ขายฝากมีสิทธิซื้อคืนหรือ "ไถ่" ได้ภายในเวลาที่ตกลงกัน ส่วนจำนองนั้นที่ดินยังเป็นของเจ้าของเดิม เจ้าหนี้มีสิทธิแค่บังคับจำนองผ่านศาล ความต่างนี้สำคัญมาก เพราะขายฝากถ้าไถ่ไม่ทัน ที่ดินหลุดไปเลยโดยไม่ต้องฟ้องศาล

หลักทั่วไปของขายฝากอยู่ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 491 ถึง 502 ส่วนการขายฝากที่ดินเพื่อเกษตรกรรมหรือที่อยู่อาศัยที่ผู้ขายฝากเป็นบุคคลธรรมดา มีกฎหมายเฉพาะที่คุ้มครองผู้ขายฝากเพิ่มขึ้น คือพระราชบัญญัติคุ้มครองประชาชนในการทำสัญญาขายฝากที่ดินเพื่อเกษตรกรรมหรือที่อยู่อาศัย พ.ศ. 2562 (มาตรา 6) ข้อตกลงใดที่ขัดกับกฎหมายฉบับนี้ตกเป็นโมฆะ แม้จะเขียนไว้ในสัญญาก็ตาม

สิทธิของผู้ขายฝากตาม พ.ร.บ. ขายฝากฯ พ.ศ. 2562

1. ต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียน

การขายฝากที่ดินต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ที่สำนักงานที่ดิน ถ้าไม่ทำตามแบบนี้เป็นโมฆะ (มาตรา 7) สัญญาต้องระบุราคาขายฝาก สินไถ่ วันที่ขายฝาก และวันครบกำหนดไถ่ (มาตรา 8)

2. สินไถ่สูงสุดไม่เกินร้อยละ 15 ต่อปี

สินไถ่จะกำหนดสูงกว่าราคาขายฝากได้ แต่ส่วนที่สูงกว่าเมื่อคิดเป็นดอกเบี้ยต้องไม่เกินร้อยละ 15 ต่อปี และเงินหรือประโยชน์ที่ผู้ซื้อฝากได้รับจากผู้ขายฝากระหว่างสัญญา ให้นับเป็นส่วนหนึ่งของสินไถ่ที่ชำระแล้ว (มาตรา 8)

3. ระยะเวลาไถ่ 1 ถึง 10 ปี และไถ่ก่อนกำหนดได้

สัญญากำหนดเวลาไถ่ต่ำกว่า 1 ปีหรือเกิน 10 ปีไม่ได้ ถ้ากำหนดไว้นอกช่วงนี้ กฎหมายให้ถือเป็น 1 ปีหรือ 10 ปีแล้วแต่กรณี ผู้ขายฝากไถ่ก่อนครบกำหนดได้ และถ้าขยายเวลาไถ่ รวมแล้วต้องไม่เกิน 10 ปี (มาตรา 10)

4. ยังอยู่และทำกินบนที่ดินได้

ระหว่างสัญญา ผู้ขายฝากมีสิทธิครอบครอง ใช้ และเก็บผลประโยชน์จากที่ดินเพื่อเกษตรกรรมหรืออยู่อาศัยได้จนกว่าจะหมดสิทธิไถ่ โดยไม่ต้องจ่ายค่าตอบแทนให้ผู้ซื้อฝาก แต่ต้องดูแลรักษาทรัพย์อย่างวิญญูชน (มาตรา 12)

5. ผู้ซื้อฝากต้องแจ้งก่อนครบกำหนด

ก่อนวันครบกำหนดไถ่ไม่น้อยกว่า 3 เดือนแต่ไม่เกิน 6 เดือน ผู้ซื้อฝากต้องแจ้งเป็นหนังสือส่งทางไปรษณีย์ลงทะเบียนตอบรับ บอกวันครบกำหนดไถ่และจำนวนสินไถ่ พร้อมแนบสำเนาสัญญาขายฝาก ถ้าผู้ซื้อฝากไม่แจ้งตามนี้ ผู้ขายฝากไถ่ได้ภายใน 6 เดือนนับแต่วันครบกำหนดไถ่ โดยจ่ายสินไถ่ตามที่ระบุในสัญญา (มาตรา 17)

6. ผู้ซื้อฝากไม่ยอมรับเงิน วางที่สำนักงานที่ดินได้

ผู้ขายฝากใช้สิทธิไถ่ได้โดยชำระสินไถ่ให้ผู้ซื้อฝาก หรือนำไปวางที่สำนักงานที่ดิน เมื่อชำระหรือวางสินไถ่แล้ว กรรมสิทธิ์ในที่ดินกลับมาเป็นของผู้ขายฝาก (มาตรา 18) กรมที่ดินออกระเบียบว่าด้วยการวางทรัพย์อันเป็นสินไถ่ ณ สำนักงานที่ดินรองรับไว้แล้ว รวมทั้งกรณีผู้ซื้อฝากไม่มารับเงินหรือไม่ส่งคืนโฉนด

7. ฟ้องร้องเป็นคดีผู้บริโภค

ข้อพิพาทเรื่องขายฝากตามกฎหมายนี้ให้ถือเป็นคดีผู้บริโภค และถือว่าผู้ขายฝากเป็นผู้บริโภค (มาตรา 11) ขั้นตอนการฟ้องคดีจึงสะดวกขึ้นสำหรับผู้ขายฝาก

ถ้าไม่ใช่ที่ดินเพื่อเกษตรกรรมหรือที่อยู่อาศัย

เช่นขายฝากคอนโดที่ปล่อยเช่า หรือที่ดินเพื่อการค้า หรือผู้ขายฝากเป็นนิติบุคคล จะใช้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ซึ่งคุ้มครองน้อยกว่า เช่น อสังหาริมทรัพย์กำหนดเวลาไถ่ไม่เกิน 10 ปีนับแต่ซื้อขาย (มาตรา 494) และถ้ากำหนดสินไถ่สูงกว่าราคาขายฝากที่แท้จริงเกินร้อยละ 15 ต่อปี ให้ไถ่ได้ตามราคาขายฝากที่แท้จริงรวมประโยชน์ตอบแทนร้อยละ 15 ต่อปี (มาตรา 499) แต่ไม่มีหน้าที่ผู้ซื้อฝากต้องแจ้งล่วงหน้าแบบมาตรา 17 ข้างต้น ผู้ขายฝากจึงต้องจำวันครบกำหนดเอง

เช็กลิสต์เมื่อใกล้ครบกำหนดไถ่

  1. ดูวันครบกำหนดไถ่และจำนวนสินไถ่ในสัญญาขายฝากที่จดทะเบียน ไม่ใช่ตัวเลขที่ตกลงกันปากเปล่า
  2. ตรวจว่าที่ดินเป็นที่ดินเพื่อเกษตรกรรมหรือที่อยู่อาศัยตามที่จดทะเบียนไว้หรือไม่ เพราะกำหนดว่าใช้กฎหมายฉบับไหน
  3. เช็กว่าได้รับหนังสือแจ้งทางไปรษณีย์ลงทะเบียนจากผู้ซื้อฝากแล้วหรือยัง เก็บซองและใบตอบรับไว้
  4. คำนวณสินไถ่ ถ้าระหว่างสัญญาจ่ายเงินหรือให้ประโยชน์อะไรผู้ซื้อฝากไปแล้ว นำมาหักได้
  5. นัดผู้ซื้อฝากไปจดทะเบียนไถ่ถอนที่สำนักงานที่ดิน ถ้าติดต่อไม่ได้หรือไม่ยอมรับเงิน ให้ไปวางสินไถ่ที่สำนักงานที่ดินก่อนพ้นกำหนด
  6. เก็บหลักฐานการติดต่อทุกครั้ง เช่น ข้อความ จดหมาย ใบรับเงิน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าขายฝากคือจำนอง แล้วรอให้เจ้าหนี้ไปฟ้องก่อน ความจริงพ้นกำหนดไถ่แล้วกรรมสิทธิ์หลุดทันที
  • ทำบันทึกต่ออายุกันเองโดยไม่จดทะเบียน การขยายเวลาไถ่ที่ดินควรทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินให้ชัด
  • ยอมเซ็นราคาขายที่สูงกว่าเงินที่ได้รับจริง เพื่อแอบรวมดอกเบี้ย ทำให้ต้องพิสูจน์ราคาขายฝากที่แท้จริงภายหลัง
  • รอจนวันสุดท้าย ผู้ซื้อฝากบางรายหลบไม่มารับเงิน ทางที่ปลอดภัยคือไปวางสินไถ่ที่สำนักงานที่ดินก่อนครบกำหนด

ข้อเท็จจริงในแต่ละกรณีต่างกัน เช่น ประเภทที่ดิน สถานะผู้ขายฝาก หรือข้อความในสัญญา ผลทางกฎหมายจึงอาจไม่เหมือนกัน ก่อนตัดสินใจควรนำสัญญาขายฝากและหนังสือแจ้งที่ได้รับไปตรวจสอบกับผู้รู้กฎหมาย