ตอบสั้น ๆ: ได้ ถ้าใช้ทางผ่านที่ดินของคนอื่นเพื่อประโยชน์ของที่ดินตัวเองโดยสงบ โดยเปิดเผย และด้วยเจตนาจะใช้เป็นทางของตน ไม่ใช่เพราะเจ้าของอนุญาตหรือเอื้อเฟื้อให้ใช้ ติดต่อกันครบ 10 ปี ที่ดินแปลงที่ถูกใช้จะตกเป็นภาระจำยอมโดยอายุความ แต่สิทธินี้ยังไม่ได้จดทะเบียน ถ้าเจ้าของขายที่ดินให้คนอื่นที่ซื้อโดยสุจริตและจดทะเบียนแล้ว ผู้ใช้ทางอาจยกสิทธิขึ้นต่อสู้ผู้ซื้อไม่ได้ จึงควรดำเนินการให้จดทะเบียนโดยเร็ว

ภาระจำยอมคืออะไร

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1387 บัญญัติว่า อสังหาริมทรัพย์อาจต้องตกอยู่ในภาระจำยอม เป็นเหตุให้เจ้าของต้องยอมรับกรรมบางอย่างที่กระทบทรัพย์สินของตน หรือต้องงดใช้สิทธิบางอย่าง เพื่อประโยชน์แก่อสังหาริมทรัพย์อื่น ที่ดินที่ต้องรับภาระเรียกว่า ภารยทรัพย์ ส่วนที่ดินที่ได้ประโยชน์เรียกว่า สามยทรัพย์ ตัวอย่างที่พบบ่อยที่สุดคือทางเดินหรือทางรถผ่านที่ดินข้างเคียงออกสู่ถนน นอกจากนี้ยังมีท่อระบายน้ำ สายไฟ หรือการห้ามปลูกสร้างบังแสงบังลม

ได้ภาระจำยอมมาได้ 2 ทาง

1. โดยนิติกรรม คือตกลงกันแล้วจดทะเบียน

เจ้าของที่ดินทั้งสองฝ่ายตกลงกันแล้วไปจดทะเบียนภาระจำยอมที่สำนักงานที่ดิน การได้มาซึ่งทรัพยสิทธิเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์โดยนิติกรรมจะบริบูรณ์ต่อเมื่อทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนกับพนักงานเจ้าหน้าที่ (มาตรา 1299 วรรคหนึ่ง) ทางนี้ชัดเจนที่สุดและไม่ต้องพิสูจน์ระยะเวลา

2. โดยอายุความ คือใช้ต่อเนื่องจนครบ 10 ปี

มาตรา 1401 บัญญัติว่าภาระจำยอมอาจได้มาโดยอายุความ โดยให้นำบทบัญญัติว่าด้วยอายุความได้สิทธิมาใช้โดยอนุโลม ซึ่งหลักใหญ่คือมาตรา 1382 ที่ว่าผู้ครอบครองอสังหาริมทรัพย์ของผู้อื่นโดยความสงบ โดยเปิดเผย ด้วยเจตนาเป็นเจ้าของ ติดต่อกันสิบปี ย่อมได้กรรมสิทธิ์ เมื่อนำมาใช้กับภาระจำยอม จึงหมายถึงการใช้ทางหรือใช้ประโยชน์ในที่ดินของผู้อื่นติดต่อกัน 10 ปีด้วยเจตนาจะใช้เป็นภาระจำยอมเพื่อที่ดินของตน

เงื่อนไขที่ต้องพิสูจน์ในการได้มาโดยอายุความ

  • ใช้เพื่อประโยชน์ของที่ดิน ไม่ใช่เพื่อตัวบุคคล เช่น ใช้ทางเข้าออกบ้านที่ตั้งอยู่บนที่ดินแปลงของเรา
  • ใช้โดยสงบ ไม่ได้แย่งใช้ด้วยการข่มขู่หรือมีข้อพิพาทกันตลอดเวลา
  • ใช้โดยเปิดเผย เจ้าของที่ดินรู้หรือมีโอกาสรู้ว่ามีการใช้
  • ใช้ด้วยเจตนาจะได้สิทธิ ถ้าใช้เพราะเจ้าของอนุญาต ขออาศัย หรือถือวิสาสะในฐานะญาติหรือเพื่อนบ้าน โดยทั่วไปไม่นับเป็นการใช้เพื่อให้ได้ภาระจำยอม
  • ใช้ติดต่อกันครบ 10 ปี และเป็นแนวทางที่ค่อนข้างชัดเจนแน่นอน ไม่ใช่เดินลัดไปทางไหนก็ได้

สิทธิและหน้าที่หลังได้ภาระจำยอมแล้ว

  • เจ้าของที่ดินที่ต้องรับภาระ (ภารยทรัพย์) ห้ามทำการใดที่ทำให้ประโยชน์แห่งภาระจำยอมลดลงหรือเสื่อมความสะดวก เช่น ปิดทาง ตั้งเสาขวาง หรือถมดินจนรถผ่านไม่ได้ (มาตรา 1390)
  • เจ้าของที่ดินที่ได้ประโยชน์ (สามยทรัพย์) จะเปลี่ยนแปลงจนทำให้เกิดภาระเพิ่มขึ้นแก่อีกฝ่ายไม่ได้ (มาตรา 1388) เช่น ใช้ทางเดินเท้าเดิมให้รถบรรทุกวิ่งเข้าออกเป็นประจำ
  • เจ้าของสามยทรัพย์ทำการที่จำเป็นเพื่อรักษาและใช้ภาระจำยอมได้ เช่น ทำผิวทาง แต่ต้องเสียค่าใช้จ่ายเอง และต้องก่อความเสียหายแก่ภารยทรัพย์ให้น้อยที่สุด (มาตรา 1391)
  • ถ้าไม่ได้ใช้ภาระจำยอมเป็นเวลาสิบปี ภาระจำยอมย่อมสิ้นไป (มาตรา 1399)

ทำไมต้องรีบจดทะเบียน

ภาระจำยอมที่ได้มาโดยอายุความเป็นการได้มาโดยทางอื่นนอกจากนิติกรรม มาตรา 1299 วรรคสองกำหนดว่า ถ้ายังไม่ได้จดทะเบียน จะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้บุคคลภายนอกผู้ได้สิทธิมาโดยเสียค่าตอบแทนและโดยสุจริต และได้จดทะเบียนสิทธิโดยสุจริตแล้วไม่ได้ ตัวอย่างคือ เจ้าของเดิมขายที่ดินให้ผู้ซื้อรายใหม่ที่ไม่รู้ว่ามีการใช้ทางมานาน ผู้ซื้อรายใหม่อาจปิดทางได้ ผู้ใช้ทางจึงควรขอให้เจ้าของไปจดทะเบียนภาระจำยอมให้ หรือถ้าตกลงกันไม่ได้ ก็ฟ้องศาลขอให้พิพากษาว่าที่ดินตกเป็นภาระจำยอมและให้ไปจดทะเบียน แล้วนำคำพิพากษาไปขอจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดิน

ภาระจำยอมต่างจากทางจำเป็นอย่างไร

ทางจำเป็นใช้กับที่ดินที่ถูกล้อมจนไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ เจ้าของที่ดินที่ถูกล้อมขอผ่านที่ดินข้างเคียงได้แม้ยังใช้ไม่ถึงสิบปี แต่อาจต้องจ่ายค่าทดแทน ส่วนภาระจำยอมโดยอายุความไม่ต้องเป็นที่ดินตาบอด แต่ต้องใช้มาครบตามเงื่อนไขข้างต้น และไม่ต้องจ่ายค่าทดแทน สองเรื่องนี้จึงเลือกใช้ให้ตรงกับข้อเท็จจริง

เช็กลิสต์ถ้าคิดว่าได้ภาระจำยอมแล้ว

  1. รวบรวมหลักฐานว่าใช้ทางมาตั้งแต่เมื่อไร เช่น รูปถ่ายเก่า ภาพถ่ายทางอากาศ ใบเสร็จค่าทำถนน หรือพยานบุคคลที่อยู่ในพื้นที่มานาน
  2. ตรวจว่าเคยมีหนังสือหรือข้อความใดที่แสดงว่าใช้เพราะได้รับอนุญาต ซึ่งอาจเป็นจุดอ่อน
  3. วัดแนวทางและความกว้างที่ใช้จริง เพราะภาระจำยอมได้เท่าที่ใช้มา
  4. เจรจาให้เจ้าของจดทะเบียนภาระจำยอมที่สำนักงานที่ดิน ถ้าไม่สำเร็จ พิจารณาฟ้องคดีก่อนที่ดินถูกขายหรือจำนองต่อ
  5. ระหว่างนั้นใช้ทางต่อไปตามปกติ อย่าหยุดใช้จนนาน เพราะไม่ได้ใช้สิบปีภาระจำยอมสิ้นไป

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าใช้มานานแล้วได้สิทธิเสมอ ถ้าเริ่มใช้เพราะเจ้าของอนุญาตหรือเอื้อเฟื้อ มักไม่ได้ภาระจำยอม
  • ไม่จดทะเบียน แล้วเจ้าของขายที่ดินให้ผู้ซื้อสุจริต สุดท้ายเสียสิทธิ
  • ขยายการใช้เกินเดิม เช่น ขยายทางหรือเปลี่ยนจากทางเดินเป็นทางรถหนัก จนเกิดข้อพิพาทใหม่
  • เจ้าของที่ดินปิดทางเอง ทั้งที่อีกฝ่ายได้ภาระจำยอมแล้ว อาจถูกฟ้องให้เปิดทางและรับผิดในความเสียหาย

การได้ภาระจำยอมโดยอายุความขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานในแต่ละกรณีเป็นสำคัญ ทั้งลักษณะการใช้ ระยะเวลา และความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าของที่ดิน ก่อนเจรจาหรือดำเนินคดีควรรวบรวมหลักฐานให้ครบและตรวจสอบกับผู้รู้กฎหมาย