หนี้ขาดอายุความแล้วยังถูกฟ้องได้ไหม อายุความหนี้แต่ละแบบ

ความเข้าใจที่พบมากที่สุดเกี่ยวกับอายุความมีอยู่สามข้อ คือเมื่อหนี้ขาดอายุความแล้วหนี้ย่อมระงับสิ้นไป เจ้าหนี้ไม่มีสิทธิฟ้อง และหากถูกฟ้องศาลจะยกฟ้องให้เอง ทั้งสามข้อคลาดเคลื่อนจากตัวบทกฎหมายทั้งหมด และความคลาดเคลื่อนนี้เองที่ทำให้ลูกหนี้จำนวนมากแพ้คดีในหนี้ที่ขาดอายุความไปแล้วหลายปี

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/9 วางหลักว่าสิทธิเรียกร้องใด ๆ ถ้ามิได้ใช้บังคับภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด สิทธิเรียกร้องนั้นเป็นอันขาดอายุความ แต่ผลของการขาดอายุความอยู่ในมาตรา 193/10 ซึ่งบัญญัติเพียงว่าลูกหนี้มีสิทธิที่จะปฏิเสธการชำระหนี้ตามสิทธิเรียกร้องนั้นได้ กฎหมายจึงไม่ได้ทำให้หนี้สูญไป แต่มอบข้อต่อสู้ให้ลูกหนี้ไว้ใช้ และเมื่อเป็นข้อต่อสู้ ผู้ที่จะยกขึ้นได้จึงมีเพียงลูกหนี้เท่านั้น มาตรา 193/29 ระบุชัดว่าเมื่อไม่ได้ยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้ ศาลจะอ้างเอาอายุความมาเป็นเหตุยกฟ้องไม่ได้ ที่พบบ่อยคือลูกหนี้เห็นว่าหนี้เก่ามากแล้วจึงไม่ไปศาล ผลคือขาดนัดยื่นคำให้การ ไม่มีใครยกอายุความขึ้นสู้ และศาลพิพากษาให้เจ้าหนี้ชนะไปตามฟ้อง

ผลอีกด้านหนึ่งอยู่ในมาตรา 193/28 ซึ่งกำหนดว่าการชำระหนี้ตามสิทธิเรียกร้องที่ขาดอายุความแล้ว ไม่ว่ามากน้อยเพียงใด จะเรียกคืนไม่ได้ แม้ผู้ชำระจะไม่รู้ว่าสิทธิเรียกร้องนั้นขาดอายุความแล้วก็ตาม เงินที่จ่ายไปด้วยความไม่รู้จึงไม่อาจเรียกคืนได้ในภายหลัง

ระยะเวลาที่ใช้บังคับแตกต่างกันตามประเภทของหนี้ อายุความทั่วไปมีกำหนดสิบปีตามมาตรา 193/30 ซึ่งใช้กับกรณีที่ไม่มีบทบัญญัติเฉพาะ เช่น หนี้เงินกู้ที่กำหนดชำระคืนครั้งเดียว มาตรา 193/33 กำหนดอายุความห้าปีสำหรับดอกเบี้ยค้างชำระ เงินที่ต้องชำระเพื่อผ่อนทุนคืนเป็นงวด ๆ ค่าเช่าอสังหาริมทรัพย์ค้างชำระ และเงินค้างจ่ายจำพวกเงินเดือนหรือค่าอุปการะเลี้ยงดู สินเชื่อที่ตกลงผ่อนชำระเป็นงวดจึงอยู่ในกำหนดห้าปี ไม่ใช่สิบปี ส่วนมาตรา 193/34 กำหนดอายุความสองปีสำหรับสิทธิเรียกร้องของผู้ประกอบการค้าที่เรียกเอาค่าของที่ส่งมอบหรือค่าการงานที่ทำ รวมถึงค่ารักษาพยาบาล ค่าจ้างว่าความ และหนี้บัตรเครดิต โดยมีข้อยกเว้นสำคัญว่าหากการนั้นทำเพื่อกิจการของฝ่ายลูกหนี้เอง กำหนดจะขยายเป็นห้าปีตามมาตรา 193/33 ค่าสินค้าที่ร้านค้าส่งให้ผู้บริโภคทั่วไปกับค่าสินค้าเดียวกันที่ส่งให้โรงงานเพื่อใช้ในการผลิต จึงไม่ได้อยู่ในกำหนดเวลาเดียวกัน

หนี้บางประเภทมีบทเฉพาะที่สั้นกว่านั้นมาก สิทธิเรียกร้องค่าเสียหายอันเกิดแต่มูลละเมิดขาดอายุความเมื่อพ้นหนึ่งปีนับแต่วันที่ผู้ต้องเสียหายรู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้จะพึงต้องใช้ค่าสินไหมทดแทน หรือเมื่อพ้นสิบปีนับแต่วันทำละเมิด ตามมาตรา 448 ส่วนเจ้าหนี้ของผู้ตายต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก และไม่เกินสิบปีนับแต่วันที่เจ้ามรดกตาย ตามมาตรา 1754 ในทางกลับกัน เมื่อคดีถึงที่สุดแล้ว สิทธิเรียกร้องที่เกิดขึ้นโดยคำพิพากษามีอายุความสิบปีตามมาตรา 193/32 และเจ้าหนี้ตามคำพิพากษาต้องร้องขอให้บังคับคดีภายในสิบปีนับแต่วันที่มีคำพิพากษาหรือคำสั่ง ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 274

จุดเริ่มนับก็สำคัญไม่น้อยกว่าจำนวนปี มาตรา 193/12 ให้เริ่มนับแต่ขณะที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้เป็นต้นไป สำหรับหนี้ที่ผ่อนชำระเป็นงวด อายุความของแต่ละงวดจึงเริ่มนับแยกกันไปตามวันที่งวดนั้นถึงกำหนด เว้นแต่สัญญากำหนดให้หนี้ทั้งหมดถึงกำหนดชำระทันทีเมื่อผิดนัด ซึ่งกรณีนี้อายุความของหนี้ทั้งจำนวนจะเริ่มนับแต่วันที่ผิดนัดงวดนั้น

เหตุที่ทำให้อายุความสะดุดหยุดลงเป็นเรื่องที่ควรเข้าใจให้ชัดที่สุด เพราะเป็นจุดที่ลูกหนี้ทำลายข้อต่อสู้ของตนเองโดยไม่รู้ตัว มาตรา 193/14 กำหนดว่าอายุความสะดุดหยุดลงเมื่อลูกหนี้รับสภาพหนี้ต่อเจ้าหนี้ ไม่ว่าโดยทำหนังสือรับสภาพหนี้ ชำระหนี้ให้บางส่วน ชำระดอกเบี้ย ให้ประกัน หรือกระทำการใด ๆ อันปราศจากข้อสงสัยแสดงให้เห็นเป็นปริยายว่ายอมรับสภาพหนี้ และสะดุดหยุดลงเช่นกันเมื่อเจ้าหนี้ฟ้องคดี ยื่นคำขอรับชำระหนี้ในคดีล้มละลาย หรือเสนอข้อพิพาทต่ออนุญาโตตุลาการ เมื่อสะดุดหยุดลงแล้ว มาตรา 193/15 ให้ระยะเวลาที่ล่วงไปก่อนหน้านั้นไม่นับเข้าด้วย และเริ่มนับใหม่ทั้งหมดเมื่อเหตุนั้นสิ้นสุดลง การโอนเงินเพียงเล็กน้อยตามที่ผู้ติดตามหนี้ร้องขอ จึงมีผลลบระยะเวลาที่ผ่านมาหลายปีทิ้งไปทั้งหมด

กรณีที่หนี้ขาดอายุความไปแล้วยังมีบทเฉพาะรออยู่อีกชั้น มาตรา 193/28 วรรคสอง ประกอบมาตรา 193/35 กำหนดว่าหากลูกหนี้รับสภาพความรับผิดโดยมีหลักฐานเป็นหนังสือหรือโดยการให้ประกันหลังจากหนี้ขาดอายุความแล้ว จะเกิดสิทธิเรียกร้องขึ้นใหม่โดยมีอายุความสองปีนับแต่วันที่ได้รับสภาพความรับผิดหรือให้ประกันนั้น เอกสารประนอมหนี้ที่ยื่นให้ลงชื่อพร้อมข้อเสนอลดยอด จึงอาจเปลี่ยนหนี้ที่ฟ้องไม่ได้แล้วให้กลับมาฟ้องได้อีกครั้ง อย่างไรก็ดี กฎหมายวางข้อจำกัดไว้ด้วยว่าจะยกข้อนี้ขึ้นเป็นโทษแก่ผู้ค้ำประกันเดิมไม่ได้ ผู้ค้ำประกันจึงไม่ต้องรับผลจากการที่ลูกหนี้ไปรับสภาพความรับผิดใหม่ในภายหลัง

ในทางกลับกัน การที่เจ้าหนี้ฟ้องคดีแล้วไม่ได้แปลว่าอายุความสะดุดหยุดลงเสมอไป มาตรา 193/17 กำหนดว่าหากคดีนั้นศาลพิพากษายกคำฟ้อง หรือคดีเสร็จไปโดยการจำหน่ายคดีเพราะถอนฟ้องหรือทิ้งฟ้อง ให้ถือว่าอายุความไม่เคยสะดุดหยุดลงเลย และควรทราบด้วยว่ามาตรา 193/11 ห้ามคู่กรณีตกลงกันให้งดใช้ ขยายออก หรือย่นอายุความเข้า ข้อสัญญาที่เขียนว่าคู่สัญญาสละสิทธิยกอายุความขึ้นต่อสู้จึงใช้บังคับไม่ได้

สิ่งที่การขาดอายุความไม่ได้ลบล้างคือหลักประกัน มาตรา 193/27 กำหนดว่าผู้รับจำนอง ผู้รับจำนำ ผู้ทรงสิทธิยึดหน่วง หรือผู้ทรงบุริมสิทธิเหนือทรัพย์สินของลูกหนี้ที่ตนยึดถือไว้ ยังคงมีสิทธิบังคับชำระหนี้จากทรัพย์สินนั้นได้ แม้สิทธิเรียกร้องส่วนที่เป็นประธานจะขาดอายุความแล้วก็ตาม เพียงแต่จะบังคับเอาดอกเบี้ยค้างย้อนหลังเกินห้าปีไม่ได้ ที่ดินที่จำนองไว้จึงยังถูกบังคับคดีได้ ทั้งที่หนี้เงินกู้ขาดอายุความไปแล้ว

แนวปฏิบัติที่ควรใช้จึงเริ่มจากการตรวจวันที่ก่อนตรวจยอดเงิน คือดูวันผิดนัดครั้งแรก วันชำระครั้งสุดท้าย และประเภทของหนี้ เพื่อคำนวณว่าอยู่ในกำหนดใด ไม่ลงชื่อในเอกสารรับสภาพหนี้หรือเอกสารประนอมหนี้ก่อนตรวจอายุความ ไม่ชำระเงินบางส่วนเพื่อให้เรื่องเงียบไปก่อน เก็บหลักฐานการชำระครั้งสุดท้ายไว้ เพราะเป็นเอกสารที่ใช้กำหนดจุดเริ่มนับ และหากได้รับหมายศาล ต้องยื่นคำให้การภายในกำหนดโดยยกอายุความขึ้นต่อสู้ไว้โดยชัดแจ้ง การไม่ไปศาลไม่ใช่การปฏิเสธหนี้ แต่เป็นการสละข้อต่อสู้ที่ตนมีอยู่

หลักที่ควรจำคืออายุความไม่ได้ทำให้หนี้หายไป แต่ให้สิทธิลูกหนี้ปฏิเสธการชำระหนี้ไว้เท่านั้น สิทธินี้จึงคุ้มครองเฉพาะผู้ที่ยกขึ้นใช้ให้ถูกเวลาและถูกวิธี ไม่ได้คุ้มครองผู้ที่เพียงแต่เงียบไว้เฉย ๆ