ตอบสั้น ๆ: ถ้าพ่อแม่ต้องการโอนบ้านและที่ดินให้ลูก แต่ยังอยากอยู่ต่อจนตลอดชีวิต ควรจดทะเบียน "สิทธิเก็บกิน" หรือ "สิทธิอาศัย" ไว้ที่สำนักงานที่ดินในวันเดียวกับวันโอน ถ้าต้องการแค่สิทธิอยู่อาศัยในบ้าน สิทธิอาศัยก็เพียงพอ แต่ถ้าต้องการใช้ประโยชน์เต็มที่ เช่น ปล่อยเช่าเก็บค่าเช่า หรือเก็บผลผลิตจากที่ดิน ต้องเป็นสิทธิเก็บกิน ทั้งสองแบบต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียน ถ้าตกลงกันปากเปล่า สิทธินั้นยกขึ้นต่อสู้ผู้ที่ซื้อบ้านต่อจากลูกไม่ได้
ทำไมต้องจดสิทธิไว้ก่อนโอน
เมื่อโอนบ้านให้ลูกแล้ว กรรมสิทธิ์เป็นของลูกทันที ลูกจะขาย จำนอง หรือให้คนอื่นเข้าอยู่ก็ได้ตามสิทธิของเจ้าของ ถ้าวันหนึ่งความสัมพันธ์เปลี่ยน ลูกมีหนี้สินจนบ้านถูกยึด หรือลูกเสียชีวิตก่อนแล้วบ้านตกเป็นมรดกของคู่สมรสของลูก พ่อแม่ที่ไม่มีสิทธิใดจดทะเบียนไว้อาจถูกฟ้องขับไล่ได้
สิทธิเก็บกินและสิทธิอาศัยเป็น ทรัพยสิทธิ ซึ่งเมื่อจดทะเบียนแล้วจะติดไปกับตัวทรัพย์ ใครรับโอนบ้านต่อไปก็ต้องยอมรับสิทธินี้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1299 วรรคหนึ่งกำหนดว่า การได้มาซึ่งทรัพยสิทธิเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์โดยนิติกรรม ถ้าไม่ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนกับพนักงานเจ้าหน้าที่ ย่อมไม่บริบูรณ์เป็นทรัพยสิทธิ
สิทธิอาศัย: สิทธิอยู่ในบ้านโดยไม่เสียค่าเช่า
มาตรา 1402 บัญญัติว่า บุคคลใดได้รับสิทธิอาศัยในโรงเรือน ย่อมมีสิทธิอยู่ในโรงเรือนนั้นโดยไม่ต้องเสียค่าเช่า สาระสำคัญที่ควรรู้มีดังนี้
- ระยะเวลา (มาตรา 1403): กำหนดเป็นช่วงเวลาหรือตลอดชีวิตผู้อาศัยก็ได้ ถ้ากำหนดเวลา ต้องไม่เกิน 30 ปี ต่ออายุได้ครั้งละไม่เกิน 30 ปี ถ้าไม่ได้กำหนดเวลาไว้เลย ผู้ให้อาศัยเลิกสิทธิได้ทุกเมื่อ เพียงบอกล่วงหน้าตามสมควร
- โอนไม่ได้ (มาตรา 1404): สิทธิอาศัยโอนกันไม่ได้แม้โดยทางมรดก จึงเป็นสิทธิเฉพาะตัวผู้อาศัย
- คนในครอบครัวอยู่ด้วยได้ (มาตรา 1405): ถ้าไม่ได้จำกัดไว้ชัดแจ้งว่าให้เฉพาะตัว บุคคลในครอบครัวและในครัวเรือนของผู้อาศัยอยู่ด้วยได้
- ดอกผลเพื่อใช้ในครัวเรือน (มาตรา 1406): ถ้าไม่ได้ห้ามไว้ชัดแจ้ง ผู้อาศัยเก็บดอกผลธรรมดาหรือผลแห่งที่ดินมาใช้ได้เพียงที่จำเป็นแก่ครัวเรือน
- การซ่อมแซม (มาตรา 1407 และ 1409): ผู้ให้อาศัยไม่จำต้องซ่อมแซมทรัพย์สิน และผู้อาศัยเรียกค่าใช้จ่ายที่ทำให้ทรัพย์สินดีขึ้นคืนไม่ได้ ส่วนหน้าที่ดูแลทรัพย์สินให้นำบทบัญญัติเรื่องหน้าที่ของผู้เช่ามาใช้โดยอนุโลม
สิทธิเก็บกิน: ครอบครอง ใช้ และหาประโยชน์ได้เต็มที่
มาตรา 1417 บัญญัติว่า อสังหาริมทรัพย์อาจตกอยู่ในบังคับสิทธิเก็บกิน ผู้ทรงสิทธิมีสิทธิครอบครอง ใช้ และถือเอาประโยชน์แห่งทรัพย์สินนั้น และมีอำนาจจัดการทรัพย์สิน กล่าวคือ นอกจากอยู่เองได้แล้ว ยังให้เช่าแล้วเก็บค่าเช่าเป็นของตน หรือเก็บผลผลิตจากที่ดินได้ด้วย
- ระยะเวลา (มาตรา 1418): กำหนดเวลาหรือตลอดชีวิตผู้ทรงสิทธิก็ได้ ถ้าไม่ได้กำหนดเวลา กฎหมายสันนิษฐานว่ามีอยู่ตลอดชีวิตผู้ทรงสิทธิ ถ้ากำหนดเวลา ใช้เพดาน 30 ปีแบบเดียวกับสิทธิอาศัย และไม่ว่ากรณีใด สิทธิเก็บกินสิ้นไปเสมอเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย
- โอนการใช้สิทธิได้ (มาตรา 1422): ถ้านิติกรรมไม่ได้กำหนดไว้เป็นอย่างอื่น ผู้ทรงสิทธิโอนการใช้สิทธิให้บุคคลภายนอกได้ เช่น ให้คนอื่นเช่า
- หน้าที่ของผู้ทรงสิทธิ (มาตรา 1421, 1424, 1426): ต้องรักษาทรัพย์สินอย่างวิญญูชน บำรุงรักษาตามปกติและซ่อมแซมเล็กน้อย ออกค่าใช้จ่ายในการจัดการทรัพย์สิน เสียภาษีอากร และใช้ดอกเบี้ยหนี้สินที่ติดพันทรัพย์สินนั้น ส่วนการซ่อมแซมใหญ่ต้องแจ้งเจ้าของ
- พ่อแม่ที่สงวนสิทธิไว้เพื่อตัวเอง (มาตรา 1423): ตามปกติ ถ้าเจ้าของพิสูจน์ได้ว่าสิทธิของตนตกอยู่ในภยันตราย เจ้าของเรียกให้ผู้ทรงสิทธิเก็บกินหาประกันได้ แต่กฎหมายยกเว้นกรณีที่ผู้ให้ทรัพย์สินสงวนสิทธิเก็บกินไว้เพื่อตนเอง ซึ่งตรงกับกรณียกบ้านให้ลูกแล้วขอเก็บกินไว้
เทียบกันให้เห็นภาพ
| ประเด็น | สิทธิอาศัย | สิทธิเก็บกิน |
|---|---|---|
| ใช้ทรัพย์ได้แค่ไหน | อยู่อาศัยในโรงเรือนโดยไม่เสียค่าเช่า | ครอบครอง ใช้ เก็บประโยชน์ และจัดการทรัพย์สิน |
| ให้คนอื่นเช่าเก็บค่าเช่า | ไม่ได้ เพราะเป็นสิทธิอยู่เองและโอนไม่ได้ | ได้ ถ้านิติกรรมไม่ได้ห้ามไว้ |
| ไม่ได้กำหนดเวลาไว้ | ผู้ให้อาศัยเลิกได้ทุกเมื่อ โดยบอกล่วงหน้าตามสมควร | สันนิษฐานว่าตลอดชีวิตผู้ทรงสิทธิ |
| กำหนดเวลา | ไม่เกิน 30 ปี ต่อได้ | ไม่เกิน 30 ปี ต่อได้ |
| เมื่อผู้ทรงสิทธิเสียชีวิต | สิ้นไป ไม่ตกทอดเป็นมรดก | สิ้นไปเสมอ |
| ค่าใช้จ่ายและภาษี | ผู้ให้อาศัยไม่ต้องซ่อมแซม | ผู้ทรงสิทธิออกค่าจัดการ ซ่อมเล็กน้อย และภาษีอากร |
ขั้นตอนที่ควรทำ
- ตกลงกันในครอบครัวให้ชัด ว่าพ่อแม่ต้องการแค่อยู่อาศัย หรือต้องการใช้ประโยชน์อื่นด้วย เช่น ให้เช่าบางส่วน และใครเป็นผู้ทรงสิทธิบ้าง ถ้าต้องการให้ทั้งพ่อและแม่ได้สิทธิ ควรระบุชื่อให้ครบ
- นัดทำที่สำนักงานที่ดินในวันเดียวกับวันโอน นำโฉนดและเอกสารประจำตัวของทุกฝ่ายไป แจ้งเจ้าหน้าที่ว่าจะโอนให้และจดทะเบียนสิทธิเก็บกินหรือสิทธิอาศัย ค่าธรรมเนียมเป็นไปตามอัตราของกรมที่ดิน สอบถามได้ที่สำนักงานที่ดินท้องที่
- ระบุระยะเวลาให้ชัด ถ้าต้องการอยู่ตลอดชีวิต ให้เขียนว่า "ตลอดชีวิตผู้ทรงสิทธิ" โดยเฉพาะสิทธิอาศัย ซึ่งถ้าไม่ระบุเวลา ผู้ให้อาศัยเลิกได้ทุกเมื่อ
- ตรวจสารบัญจดทะเบียนหลังโอน ว่ารายการสิทธิปรากฏในโฉนดถูกต้อง แล้วเก็บสำเนาไว้
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ตกลงกันปากเปล่าว่า "ให้พ่อแม่อยู่ไปจนตาย" ไม่ได้จดทะเบียน ข้อตกลงแบบนี้อาจใช้ยันลูกได้ แต่ไม่บริบูรณ์เป็นทรัพยสิทธิ ใช้ยันผู้ที่รับโอนบ้านต่อจากลูกโดยสุจริตไม่ได้
- จดสิทธิอาศัยโดยไม่กำหนดเวลา เพราะคิดว่าจะได้อยู่ตลอดไป แต่มาตรา 1403 ให้ผู้ให้อาศัยเลิกได้ทุกเมื่อเมื่อบอกล่วงหน้าตามสมควร
- เลือกสิทธิอาศัย ทั้งที่ตั้งใจจะปล่อยเช่า สิทธิอาศัยเป็นสิทธิอยู่เองและโอนไม่ได้ ถ้าจะหารายได้จากบ้านหรือที่ดิน ต้องเป็นสิทธิเก็บกิน
- เข้าใจว่าสิทธิตกทอดไปถึงคู่สมรสหรือลูกคนอื่น ทั้งสองสิทธิสิ้นไปเมื่อผู้ทรงสิทธิเสียชีวิต ใครจะได้สิทธิต้องมีชื่อเป็นผู้ทรงสิทธิเอง
- คิดว่าจดสิทธิแล้วจะเรียกบ้านคืนได้ง่าย การจดสิทธิเก็บกินหรือสิทธิอาศัยไม่ได้ทำให้กรรมสิทธิ์กลับมาเป็นของพ่อแม่ ส่วนการถอนคืนการให้เพราะผู้รับประพฤติเนรคุณตามมาตรา 531 ทำได้เฉพาะกรณีที่กฎหมายกำหนดไว้ เช่น ผู้รับบอกปัดไม่ยอมให้สิ่งจำเป็นในการเลี้ยงชีพแก่ผู้ให้ในเวลาที่ผู้ให้ยากไร้ ทั้งที่ผู้รับยังสามารถให้ได้
การเลือกระหว่างสิทธิเก็บกินกับสิทธิอาศัย รวมถึงถ้อยคำที่จะจดทะเบียน ขึ้นกับสภาพทรัพย์สิน จำนวนผู้ที่ต้องการอยู่อาศัย ภาระจำนองที่มีอยู่ และแผนการจัดการทรัพย์สินของแต่ละครอบครัว ก่อนไปสำนักงานที่ดินควรตรวจเอกสารสิทธิและตกลงรายละเอียดให้ครบถ้วน
