ตอบสั้น ๆ: สัญญาเช่าที่กำหนดเวลาไว้ สิ้นสุดเองเมื่อครบกำหนดโดยไม่ต้องบอกกล่าว (ป.พ.พ. มาตรา 564) แต่ถ้าครบกำหนดแล้วผู้เช่ายังอยู่ต่อ และผู้ให้เช่ารู้แต่ไม่ทักท้วง กฎหมายถือว่าทั้งสองฝ่ายทำ สัญญาเช่าใหม่ที่ไม่มีกำหนดเวลา (มาตรา 570) ถ้าจะเลิกสัญญาใหม่นี้ ต้องบอกกล่าวล่วงหน้าอย่างน้อยหนึ่งงวดของการชำระค่าเช่า แต่ไม่จำเป็นต้องเกินสองเดือน (มาตรา 566) ส่วนถ้าผู้ให้เช่าทักท้วงตั้งแต่ครบกำหนด ผู้เช่าที่ยังไม่ออกก็อยู่โดยไม่มีสิทธิ และผู้ให้เช่าฟ้องขับไล่พร้อมเรียกค่าเสียหายได้

ครบกำหนดแล้ว สัญญาจบทันที

มาตรา 564 บัญญัติว่า สัญญาเช่าย่อมระงับไปเมื่อสิ้นกำหนดเวลาที่ได้ตกลงกันไว้ โดยไม่ต้องบอกกล่าวก่อน สัญญาเช่ารายปีที่เขียนวันเริ่มและวันสิ้นสุดไว้ จึงจบในวันสุดท้ายของสัญญาโดยอัตโนมัติ ผู้เช่าต้องส่งคืนบ้าน และผู้ให้เช่าก็ไม่มีหน้าที่ต้องต่อสัญญา เว้นแต่สัญญาจะให้สิทธิผู้เช่าต่ออายุไว้

ถ้าเงียบ สัญญาเช่าเกิดใหม่โดยไม่มีกำหนดเวลา

ปัญหาที่พบบ่อยคือครบสัญญาแล้วไม่มีใครพูดถึง ผู้เช่ายังอยู่และโอนค่าเช่าต่อ ผู้ให้เช่าก็รับเงินไปตามปกติ มาตรา 570 บัญญัติว่า เมื่อสิ้นกำหนดเวลาเช่า ถ้าผู้เช่ายังคงครองทรัพย์สินอยู่ และผู้ให้เช่ารู้แล้วไม่ทักท้วง ให้ถือว่าคู่สัญญาได้ทำสัญญาใหม่ต่อไปโดยไม่มีกำหนดเวลา

ผลคือผู้ให้เช่าจะอ้างว่า "สัญญาหมดแล้ว ต้องออกพรุ่งนี้" ไม่ได้อีก การเลิกสัญญาเช่าที่ไม่มีกำหนดเวลาต้องเป็นไปตามมาตรา 566 คือ

  • บอกเลิกได้เมื่อสุดระยะเวลาที่เป็นกำหนดชำระค่าเช่าแต่ละงวด
  • ต้องบอกให้อีกฝ่ายรู้ตัวล่วงหน้าอย่างน้อยหนึ่งงวดของการชำระค่าเช่า เช่น เช่ารายเดือน ต้องบอกล่วงหน้าอย่างน้อยหนึ่งเดือน
  • แต่ไม่จำต้องบอกกล่าวล่วงหน้าเกินสองเดือน แม้ค่าเช่าจะชำระเป็นรายปี

กติกานี้ใช้กับทั้งสองฝ่าย ผู้เช่าที่จะย้ายออกจากสัญญาที่ไม่มีกำหนดเวลาก็ต้องบอกล่วงหน้าแบบเดียวกัน

ถ้าทักท้วงแล้ว ผู้เช่ายังไม่ยอมออก

ถ้าผู้ให้เช่าแสดงชัดตั้งแต่ครบกำหนดว่าไม่ต่อสัญญาและให้ย้ายออก มาตรา 570 ก็ไม่ใช้บังคับ ผู้เช่าที่ยังอยู่ต่อเป็นการอยู่โดยไม่มีสิทธิ ผู้ให้เช่ามีทางเลือกดังนี้

  1. ทำหนังสือแจ้งให้ย้ายออกและส่งคืนบ้านภายในวันที่กำหนด ส่งแบบมีหลักฐาน เช่น ไปรษณีย์ลงทะเบียนตอบรับ
  2. ถ้ายังไม่ออก ให้ฟ้องขับไล่ต่อศาล พร้อมเรียกค่าเสียหายจากการที่ผู้เช่ายังครอบครองบ้านอยู่ ซึ่งมักคิดเทียบกับค่าเช่าเดิม
  3. เมื่อศาลพิพากษาแล้วผู้เช่ายังไม่ออก จึงขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดีดำเนินการขับไล่

สิ่งที่ไม่ควรทำ: เปลี่ยนกุญแจ ขนของของผู้เช่าออก ตัดน้ำไฟ หรือเข้าไปในบ้านขณะผู้เช่ายังครอบครองอยู่โดยไม่ได้รับความยินยอม แม้จะเป็นเจ้าของบ้านก็ตาม การกระทำแบบนี้อาจเป็นความผิดทางอาญาฐานบุกรุก และทำให้ต้องรับผิดชดใช้ค่าเสียหายเสียเอง

ควรระวังเรื่องการรับเงินด้วย ถ้าทักท้วงให้ย้ายออกแล้วแต่ยังรับเงินเป็น "ค่าเช่า" ทุกเดือนโดยไม่สงวนสิทธิ อาจกลายเป็นข้อโต้แย้งได้ว่ายอมให้เช่าต่อ ถ้าจะรับเงิน ควรระบุเป็นหนังสือว่ารับไว้เป็นค่าเสียหายจากการอยู่โดยไม่มีสิทธิ

ระหว่างสัญญายังไม่หมด แต่ผู้เช่าค้างค่าเช่า

กรณีนี้เป็นอีกเรื่องหนึ่ง มาตรา 560 ให้ผู้ให้เช่าบอกเลิกสัญญาได้ถ้าผู้เช่าไม่ชำระค่าเช่า แต่ถ้าค่าเช่าชำระเป็นรายเดือนหรือระยะเวลายาวกว่านั้น ผู้ให้เช่าต้องบอกกล่าวให้ชำระก่อน โดยให้เวลาไม่น้อยกว่า 15 วัน เมื่อพ้นกำหนดแล้วยังไม่ชำระ จึงบอกเลิกสัญญาได้

ตอนคืนบ้าน: สภาพบ้าน ค่าเสียหาย และอายุความ

  • สภาพบ้านตอนรับเช่า (มาตรา 561): ถ้าไม่ได้ทำหนังสือที่ทั้งสองฝ่ายลงชื่อระบุสภาพบ้านไว้ กฎหมายสันนิษฐานว่าผู้เช่ารับบ้านไปในสภาพที่ซ่อมแซมดีแล้ว และต้องคืนในสภาพนั้น เว้นแต่ผู้เช่าพิสูจน์ได้ว่าตอนรับมาไม่ได้อยู่ในสภาพดี
  • ความเสียหาย (มาตรา 562): ผู้เช่ารับผิดในความสูญหายหรือบุบสลายที่เกิดจากความผิดของตน คนที่อยู่ด้วย หรือผู้เช่าช่วง แต่ไม่ต้องรับผิดในความเสื่อมจากการใช้ตามปกติ
  • อายุความ (มาตรา 563): คดีที่ผู้ให้เช่าฟ้องผู้เช่าเกี่ยวกับสัญญาเช่า ห้ามฟ้องเมื่อพ้นหกเดือนนับแต่วันส่งคืนทรัพย์สินที่เช่า เจ้าของบ้านที่จะเรียกค่าซ่อมแซมจึงไม่ควรปล่อยไว้นาน

เรื่องเงินประกันการเช่า โดยหลักเป็นไปตามที่สัญญาตกลงกัน ส่วนผู้ให้เช่าที่ประกอบธุรกิจให้เช่าที่อยู่อาศัยหลายหน่วย ยังต้องปฏิบัติตามประกาศคณะกรรมการว่าด้วยสัญญาของ สคบ. ซึ่งมีการปรับปรุงเป็นระยะ ควรตรวจฉบับที่ใช้บังคับในขณะทำสัญญา

ขายบ้านที่ให้เช่าอยู่ ผู้เช่าต้องออกไหม

ไม่ต้อง มาตรา 569 บัญญัติว่า สัญญาเช่าอสังหาริมทรัพย์ไม่ระงับเพราะโอนกรรมสิทธิ์ ผู้ซื้อรับทั้งสิทธิและหน้าที่ของผู้ขายที่มีต่อผู้เช่าไปด้วย ผู้ซื้อบ้านที่มีผู้เช่าอยู่จึงควรขอดูสัญญาเช่าก่อนตัดสินใจซื้อ

เช็กลิสต์

ฝั่งผู้ให้เช่า

  1. ก่อนครบสัญญา ส่งหนังสือแจ้งล่วงหน้าว่าจะต่อหรือไม่ต่อ และถ้าต่อ ให้ทำสัญญาฉบับใหม่
  2. ถ้าไม่ต่อ ทักท้วงเป็นหนังสือในวันครบกำหนดหรือก่อนหน้า อย่าเงียบแล้วรับค่าเช่าต่อ
  3. ทำบันทึกสภาพบ้านพร้อมรูปถ่ายตอนส่งมอบ ให้ผู้เช่าลงชื่อ
  4. ตรวจบ้านพร้อมผู้เช่าในวันคืน และถ้าจะเรียกค่าเสียหาย ให้ดำเนินการภายในหกเดือน

ฝั่งผู้เช่า

  1. ตรวจวันสิ้นสุดสัญญา และถ้าต้องการอยู่ต่อ ขอทำสัญญาใหม่เป็นหนังสือ
  2. ถ้าอยู่ต่อแบบไม่มีกำหนดเวลา และจะย้ายออก ให้บอกล่วงหน้าอย่างน้อยหนึ่งงวดค่าเช่า
  3. ถ่ายรูปสภาพบ้านตอนเข้าอยู่และตอนคืน เก็บหลักฐานการชำระค่าเช่าทุกงวด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ผู้ให้เช่ารับค่าเช่าต่อเงียบ ๆ แล้วจะไล่ทันที สัญญากลายเป็นแบบไม่มีกำหนดเวลาแล้ว ต้องบอกกล่าวล่วงหน้าตามมาตรา 566
  • ใช้วิธีเปลี่ยนกุญแจหรือขนของแทนการฟ้อง เสี่ยงทั้งคดีอาญาและค่าเสียหาย
  • ไม่มีบันทึกสภาพบ้านตอนส่งมอบ ทำให้พิสูจน์ความเสียหายยาก ทั้งสองฝ่ายเสียเปรียบในคนละแบบ
  • ผู้เช่าย้ายออกโดยไม่บอกล่วงหน้า ในสัญญาที่ไม่มีกำหนดเวลา อาจถูกเรียกค่าเช่าในช่วงที่ควรบอกกล่าว
  • ปล่อยเรื่องค่าซ่อมบ้านไว้นานเกินหกเดือน หลังผู้เช่าคืนบ้าน อาจขาดอายุความตามมาตรา 563

ผลทางกฎหมายของแต่ละกรณีขึ้นกับถ้อยคำในสัญญาเช่า วิธีและวันที่มีการทักท้วงหรือบอกกล่าว การรับเงินหลังครบกำหนด และหลักฐานสภาพบ้าน ก่อนบอกเลิกสัญญาหรือฟ้องขับไล่ ควรตรวจเอกสารและลำดับเหตุการณ์ให้ครบถ้วน